5:36 AZ | RUS | ENG

.

               Təqvim

Super Ajax Calendar

Səhifənin xəritəsi



Tarixi təcrübə

 

İnsan hüquqlarının məhkəmədən kənar müdafiə mexanimzləri sırasında dünyada bu gün ən geniş yayılmış təsisat Ombudsman təsisatıdır. Bu gün dünyada klassik Ombudsman modeli kimi tanınan qurum 1809-cu ildə İsveçdə yaranmış və inkişaf edərək bir çox Avropa və dünya dövlətlərinə yayılmışdır. Ombudsman sözü İsveç mənşəli söz olub, "ombud" sözündən götürülmüşdür. Sözün mənası qüvvəli, nüfuzlu, vasitəçi və ya digər şəxslərin nümayəndəsi olan şəxs mənasını verir. 
İsveç Konstitusiyasına əsasən parlamentin təyin etdiyi Ədliyyə Ombudsmanı məhkəmələrə, dövlət orqanlarının fəaliyyətinə, ədalətli idarəetməyə nəzarəti həyata keçirirdi. Hətta kilsəyə də nəzarət Ədliyyə Ombudsmanının əlində idi. Eyni zamanda Ədliyyə Ombudsmanı öz səlahiyyətlərini lazımi tərzdə yerinə yetirməyən şəxslərə qarşı iş qaldırmaq səlahiyyətinə malik idi. 
XX əsrin I yarısından Ombudsman təsisatının təkamülü güclənərək o hüquq-mühafizə orqanlarından hüquq müdafiə orqanlarına çevrilməyə başlayır. İsveç modeli inkişaf edərək ilkin olaraq Skandinaviya ölkələrində təşəkkül tapmağa başlayır. İsveçdən sonra 1919-cu ildə Fillandiyada yaradılan bu təsisat demək olar ki, İsveç modelindən heçnə ilə fərqlənmirdi. 1952-ci ildə Norveçdə, 1953-cü ildə Danimarkada Ombudsman təsisatı yaradıldı. İsveç modelinin uğurlu olmasına baxmayaraq bir çox ölkələr üçün Ombudsman insitutu Danimarkada yaradıldıqdan sonra tanınmağa başladı. Məhz bu model dünya hüquq müdafiə mexanizmləri sırasında öz yerini tapdı. Bir məqamı qeyd etmək lazımdır ki, Ombudsman institunun bütün dünyada sürətlə inkişafına təkan verən amillərdən biri də II dünya müharibəsindən sonra insan hüquqları sahəsində mühüm beynəlxalq sənədlərin qəbul edilməsi olmuşdur. Bu sənədlər içərisində 10 dekabr 1948-ci ildə qəbul edilmiş "İnsan Hüquqları haqqında Ümumdünya Bəyannaməsi" xüsusi ilə qeyd edilməlidir. 
Bu təsisatın dövlətlərin demokratik inkişafında rolu və əhəmiyyəti sürətlə bu qurumun bütün dövlətlərdə yayılmasına səbəb olmuşdur. Ombudsman ideyası artıq Skandinaviya ölkələrindən Avropa, Amerika, Asiya və Afrika ölkələrinə geniş yayılmağa başlamışdır. Ombudsman təsisatları 1967-ci ildə Kanadanın bir sıra əyalətlərində, 1979-cu ildə Avstraliyanın ərazisində, 1969-cu ildən başlayaraq Amerikanın ayrı-ayrı ştatlarında yaranmağa başlamışdır. 1967-ci ildə Böyük Britaniyada "Ombudsman institutu haqqında" qanun qəbul edilmişdir. 
Ombudsman institutunun müxtəlif modelləri sonralar İspanyada, Portuqaliyada, Avstriyada, Belçikada, İsraildə, Hindistanda, İtaliyada, Kipirdə, Meksikada, Niderlandda, Fransada, Yeni Zellandiyada, Almanya Federativ Respublikasında, İsveçrə və digər başqa dövlətlərdə yaranmışdır. Şərqi Avropada ilk Ombudsman institutu isə Polşada yaranmışdır. Bu təsisat 01 yanvar 1988-ci ildən Polşada fəaliyyət göstərir. Polşa Müvəkkilinə dövlət orqanları tərəfindən konstitusion hüquqlarının pozulduğunu hesab edən hər bir şəxs müraciət edə bilər. Polşa təcrübəsi sonralar Şərqi Avropanın bir sıra dövlətlərində tətbiq edilmişdir. 1989-cu ildə Ombudsman institutu Macarıstanda, 1990-cı illərdə isə Gürcüstanda, Litvada, Latviyada, Moldovada, Rusiya Federasiyası və onun subyektlərində, Rumuniya və Özbəkistanda yaranmışdır. 
Artıq bir sıra beynəlxalq təşkilatlarda da, insan hüquqlarının müdafiəsi üzrə Müvəkkil fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. 
Bir çox dövlətlərdə bu təsisata müxtəlif adlar verilmişdir: Polşada Vətəndaş hüquqları üzrə Müvəkkil, Avstriyada Xalq hüquq müdafiəsi kollegiyası, Ruminiyada Millət vəkili, Böyük Britaniyada İnzibati işlər üzrə parlament Komissarı, Fransada Vasitəçi, İspaniyada Xalq müdafiəçisi, Filippində İnsan hüquqları komissiyası, İsraildə İctimai araşdırmalar üzrə Müvəkkil, Litvada Parlament Ombudsmanı, Rusiya federasiyası və subyektlərində İnsan hüquqları üzrə Müvəkkil və s. Bu gün müxtəlif ölkələrdə müxtəlif adlarla fəaliyyət göstərdiyinə baxmayaraq insan hüquqlarının müdafiəsi ilə məşğul olan şəxs hər bir məkanda ümumqəbul olunmuş Ombudsman adı ilə tanınır. Onların fəaliyyətinin ümumi bir məqsədi vardır, vətəndaşın hüquqları pozulduqda onun müdafiəsində durmaq. 
Tarixi materialların təhlili göstərir ki, Ombudsman institutunun tətbiqi cəmiyyətdə hüquqi şüurun inkişafına təkan verir, eləcə də, idarəetmənin demokratikləşdirilməsi prosesini hərəkətə gətirir. Ümumilikdə bütün dünyada mövcud Ombudsman təsisatlarının malik olduqları səlahiyyətləri və fəaliyyət prinsiplərini rəhbər tutaraq onu qeyd etmək olar ki, Ombudsmanın vəzifəsi ictimai idarəetməni təkmilləşdirmək, dövlət tərəfindən görülən işləri ictimaiyyətə daha geniş çatdırmaq, insan hüquqlarının pozulması hallarını aradan qaldırmaqdan ibarətdir. Öz müstəqilliyini elan etdikdən sonra demokratik hüquqi dövlət quruculuğu və buna uyğun hüquq sistemini özünün inkişaf yolu seçmiş Azərbaycan Respublikası insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi istiqamətində hüquqi islahatlar həyata keçirməklə bərabər bu hüquq və azadlıqların daha effektiv müdafiəsini təmin etmək məqsədilə yeni səmərəli hüquq müdafiə mexanizmlərinin yaradılması istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirmişdir. 
Azərbaycan Respublikasında insan hüquqlarının təmin edilməsini ümumdövlət vəzifəsi hesab edərək, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 22 fevral 1998-ci il tarixli "İnsan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi sahəsində tədbirlər haqqında" Fərmanında və 18 iyun 1998-ci il tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "İnsan Hüquqlarının Müdafiəsinə dair Dövlət Proqramı"nda ilk dəfə insan hüquqları üzrə Müvəkkil institutunun təsis edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. 28 dekabr 2001-ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən Azərbaycan Respublikasnın "İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) haqqında" Konstitusiya qanunu qəbul edilmişdir. 
05 mart 2002-ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən Azərbaycan Respublikasının "İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) haqqında" Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya qanununun tətbiq edilməsi haqqında Fərman imzalanmışdır. Bununla da, Müvəkkil təsisatının yaradılması və fəaliyyət göstərməsi üçün maddi və hüquqi baza yaradılmışdır.

 







Axtarış







E-qanun.az da axtarış


      

Copyright © 2009. Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman).